W świecie współczesnej nauki niewiele postaci budzi tak skrajne emocje jak Dean Radin. Z jednej strony – naukowiec o nienagannym wykształceniu, z tytułami z inżynierii elektrycznej i psychologii, którego publikacje ukazują się w renomowanych czasopismach, takich jak Foundations of Physics, PLOS One, PNAS Nexus czy Frontiers in Human Neuroscience. Z drugiej – badacz zjawisk parapsychologicznych, którego eksperymenty z generatorami liczb losowych (RNG) i świadomością zbiorową od lat stanowią przedmiot zaciekłych debat, niekiedy graniczących z naukowym ostracyzmem.

Kim jest Dean Radin? Jak wyglądała jego droga od laboratoriów Bell Labs do Instytutu Nauk Noetycznych? Czym są jego słynne eksperymenty z generatorami liczb losowych i jakie mają one znaczenie dla współczesnej fizyki oraz badań nad świadomością? Niniejszy artykuł – adresowany do psychotroników, parapsychologów oraz wszystkich zainteresowanych granicami nauki – stanowi próbę całościowego spojrzenia na życie, pracę i dorobek tego kontrowersyjnego, ale niezwykle wpływowego badacza.

Dean I. Radin urodził się 29 lutego 1952 roku jako syn Jerome'a i Hildy Radin. Jego ojciec był artystą komercyjnym, rzeźbiarzem i malarzem, który zdobył aż pięć wyższych stopni naukowych z literatury angielskiej, filozofii i prawa. Matka należała do grona kobiet nazywanych „Rosie the Riveters” – w czasie II wojny światowej pracowała jako spawaczka, budując metalowe konstrukcje dla szybowców. To niezwykłe połączenie artystycznej wrażliwości i rzemieślniczej precyzji odcisnęło piętno na późniejszej karierze Radina.

Zanim jednak zajął się nauką, Radin przez pięć lat występował jako zawodowy skrzypek klasyczny. Ten muzyczny epizod, choć krótki, być może ukształtował w nim wrażliwość na subtelne wzorce i rytmy – cechę, która później zaowocowała jego zainteresowaniem statystycznymi anomaliami w danych z generatorów losowych.

Studia rozpoczął na University of Massachusetts w Amherst, gdzie uzyskał tytuł licencjata z inżynierii elektrycznej magna cum laude z wyróżnieniem z fizyki. Następnie podjął studia magisterskie z inżynierii elektrycznej na University of Illinois w Urbana-Champaign, specjalizując się w cybernetyce i systemach sterowania. W 1979 roku otrzymał doktorat z psychologii, również na UIUC. Jego praca doktorska dotyczyła opracowania i testowania – jak sam twierdzi – pierwszego komputerowego systemu do nauki pisania na klawiaturze wspomaganego sztuczną inteligencją.

To połączenie inżynierii, fizyki i psychologii okazało się kluczowe dla jego późniejszych badań. Radin posiadał unikalną zdolność łączenia precyzji ścisłych nauk z wrażliwością na ludzką psychikę – coś, co w świecie parapsychologii jest rzadkością.

Po uzyskaniu doktoratu Radin podjął pracę w AT&T Bell Laboratories (1979–1986) – jednym z najsłynniejszych ośrodków badawczych na świecie. W Bell Labs zajmował się projektowaniem interfejsów człowiek–komputer dla centrów operacyjnych sieci telekomunikacyjnych w USA i Japonii oraz opracowywaniem systemów szybkiego prototypowania dla złożonych interfejsów

. Były to czasy, gdy komputery osobiste dopiero raczkowały, a Radin pracował na absolutnej granicy ówczesnej technologii.

Następnie, w latach 1990–1993, pracował w GTE Laboratories (obecnie Verizon) nad zaawansowanymi badaniami i rozwojem w zakresie telekomunikacji. Zajmował się tam m.in. sposobami usprawniania burzy mózgów i kreatywności w przemyśle.

To właśnie w czasie pracy w Bell Labs Radin zaczął publikować pierwsze eksperymenty parapsychologiczne oraz prezentować je na dorocznych spotkaniach Parapsychological Association i Society for Scientific Exploration. Naukowa kariera w jednej z najbardziej prestiżowych korporacji badawczych świata nie przeszkodziła mu w rozwijaniu zainteresowań wykraczających poza główny nurt nauki.

Kolejne lata przyniosły Radinowi stanowiska na prestiżowych uczelniach i w instytucjach badawczych: Princeton University, University of Edinburgh, University of Nevada. Pracował również w trzech krzemowych think tankach: Interval Research Corporation, Boundary Institute oraz SRI International.

Szczególnie interesujący był jego pobyt w SRI International, gdzie spędził rok na projekcie badawczym "Star Gate" – niegdyś tajnym, dziś odtajnionym programie rządu USA badającym wykorzystanie zjawisk parapsychologicznych (tzw. remote viewing) do celów wywiadowczych. Radin służył tam jako naukowiec w ramach programu badającego zjawiska psi dla amerykańskiego rządu. Fakt, że rząd Stanów Zjednoczonych przez lata finansował tego typu badania, nadaje im pewnego rodzaju legitymizacji, której często brakuje w oczach sceptyków.

W 1988, 1993, 1998 i 2005 roku Radin pełnił funkcję prezydenta Parapsychological Association. Od 2009 roku jest współredaktorem naczelnym czasopisma Explore: The Journal of Science and Healing.

W 2001 roku Radin dołączył do zespołu badawczego Instytutu Nauk Noetycznych (Institute of Noetic Sciences – IONS) w Petaluma w Kalifornii. Instytut został założony przez astronautę Apollo 14, Edgara Mitchella. Obecnie Radin jest tam głównym naukowcem (Chief Scientist).

Jest również Associated Distinguished Professorem w California Institute of Integral Studies (od 2015 roku)

oraz współzałożycielem i przewodniczącym firmy neuroinżynieryjnej Cognigenics. W 2022 roku otrzymał honorowy doktorat nauk ścisłych (DSc) od Swami Vivekananda University w Bangalore w Indiach.

Przez ponad cztery dekady jego badania koncentrowały się na naturze i możliwościach świadomości, przede wszystkim jej aspektach nielokalnych. Wygłosił ponad 850 wykładów i wywiadów na całym świecie, występował na Harvardzie, Stanfordzie, Princeton, Cambridge, Sorbonie i Uniwersytecie w Padwie. Jest współwynalazcą 14 patentów oraz autorem lub współautorem ponad 350 artykułów naukowych i popularnych, rozdziałów książek oraz pięciu książek.

Czym są generatory liczb losowych (RNG) i dlaczego są ważne dla parapsychologii?

Generatory liczb losowych (RNG – Random Number Generators) to urządzenia elektroniczne, które produkują ciągi bitów o charakterze przypadkowym, wykorzystując do tego fizyczne źródła szumu, np. szum termiczny w rezystorach czy szum kwantowy. W odróżnieniu od generatorów pseudolosowych stosowanych w komputerach, RNG oparte na fizyce są teoretycznie nieprzewidywalne – ich wyniki nie powinny wykazywać żadnych statystycznych anomalii.

Parapsychologów interesują RNG z prostego powodu: jeśli ludzka świadomość jest w stanie oddziaływać na materię (psychokineza), to powinna pozostawiać ślad w danych z generatorów losowych. Jeśli grupa ludzi skupi swoją uwagę na określonym celu – na przykład na tym, by generator produkował więcej jedynek niż zer – to, zgodnie z hipotezą, statystyczny rozkład wyników powinien odbiegać od oczekiwanego. To proste założenie legło u podstaw dziesiątek eksperymentów prowadzonych przez Radina i innych badaczy.

Przełomowym momentem w badaniach nad RNG była publikacja w 1989 roku pierwszej meta-analizy przeprowadzonej przez Radina i Rogera Nelsona. Autorzy przeanalizowali wyniki wszystkich znanych do 1987 roku eksperymentów z RNG i doszli do wniosku, że efekt psychokinetyczny (PK) na binarnych RNG jest statystycznie istotny.

W 2000 roku Radin i Nelson opublikowali drugą meta-analizę, obejmującą dodatkowe 176 badań. Łącznie przeanalizowano 380 badań sprawdzających, czy ludzka intencja koreluje z wynikami RNG. Wynik był podobny – zaobserwowano niewielki, ale statystycznie istotny efekt. Średnia wartość *z* dla efektu PK wyniosła 0,65.

Co ważne, w drugiej meta-analizie autorzy zdecydowali się skompensować wpływ dużych zbiorów danych z projektu PEAR (Princeton Engineering Anomalies Research), aby zapobiec nadmiernemu wpływowi tych danych na końcowy wynik. To świadczy o pewnej dojrzałości metodologicznej – Radin i Nelson starali się uniknąć zarzutu, że ich wyniki są zdominowane przez pojedyncze, potencjalnie nietypowe źródła danych.

Niemniej jednak meta-analizy te spotkały się z krytyką. Niektórzy statystycy wskazywali na możliwość występowania efektów doboru publikacji (publication bias) i selekcyjnych – po uwzględnieniu tych czynników efekt przestawał być istotny. To jeden z głównych zarzutów stawianych badaniom nad RNG.

W 2010 roku Radin wraz z F. Holmesem Atwaterem opublikował badanie, w którym testowano, czy koherencja umysłowa wytwarzana w grupach wpływa na sekwencje danych generowanych przez RNG znajdujące się w pobliżu tych grup. Dane losowe były zbierane w sposób ciągły podczas 14 warsztatów.

W innym eksperymencie Radin badał, czy RNG może wykryć „pole świadomości” podczas oglądania filmu w kinie. Hipoteza zakładała, że zbiorowa uwaga widowni powinna wpływać na wyniki generatora. Podobne badania przeprowadzano podczas grupowych medytacji – RNG umieszczony w dużej sali medytacyjnej rejestrował dane przez 94 godziny i 33 minuty, szukając anomalii korelujących z aktywnością medytacyjną.

Global Consciousness Project – największy eksperyment w historii parapsychologii

Najbardziej ambitnym przedsięwzięciem Radina i jego współpracowników jest Global Consciousness Project (GCP), zapoczątkowany w 1998 roku. Projekt polega na ciągłym rejestrowaniu danych z sieci fizycznych RNG rozmieszczonych na całym świecie. Celem jest sprawdzenie, czy pewne aspekty zbiorowej świadomości są anormalnie związane z aspektami świata fizycznego.

Metodologia jest następująca: generatory pracują nieustannie, rejestrując strumienie prawdziwie losowych bitów. Gdy na świecie wydarza się coś, co przyciąga powszechną uwagę ludzką – np. zamach z 11 września 2001 roku, tsunami na Oceanie Indyjskim, śmierć ważnej postaci publicznej czy Nowy Rok – badacze analizują, czy w danych z RNG pojawiają się anomalie.

Najbardziej spektakularnym wynikiem GCP była analiza danych z 11 września 2001 roku. Największa dzienna zmiana wariancji w roku 2001 wystąpiła właśnie tego dnia. Podobne anomalie zaobserwowano podczas innych wydarzeń o globalnym zasięgu.

Projekt GCP trwa nieprzerwanie od ponad 23 lat. W 2023 roku Radin ogłosił uruchomienie GCP 2.0 – nowej generacji RNG o większej gęstości danych, umożliwiającej bardziej czułe wykrywanie hipotetycznych interakcji umysł–materia oraz lokalizowanie miejsc, w których efekty występują.

Radin przeprowadził również eksperymenty sprawdzające, czy sama intencja może wpływać na wyniki RNG. W jednym z takich badań uczestnicy mieli skupiać się na tym, by generator pokazywał niskie lub wysokie liczby. Gdy osoba koncentrowała się na niskich liczbach, prawdopodobieństwo ich pojawienia się wzrastało – i odwrotnie dla liczb wysokich.

W innym badaniu opracowano prosty program generujący sekwencję 30 losowych liczb całkowitych z zakresu 1–10. Zaobserwowano niewielki, ale zauważalny i istotny statystycznie efekt na średnich wartościach.

Eksperymenty z presentiment – czy organizm reaguje na przyszłość?

Jednym z najbardziej kontrowersyjnych obszarów badań Radina są eksperymenty z presentiment – zjawiskiem, w którym organizm wykazuje reakcję fizjologiczną przed wystąpieniem bodźca emocjonalnego. W typowym eksperymencie uczestnik podłączony jest do urządzeń mierzących przewodnictwo skóry, tętno czy inne parametry fizjologiczne. Następnie komputer losowo wybiera obrazy – niektóre neutralne, inne emocjonalnie pobudzające. Okazuje się, że reakcja fizjologiczna często pojawia się przed pokazaniem emocjonalnego obrazu, jakby organizm „wiedział” z wyprzedzeniem, co zaraz zobaczy.

Radin i Eva Lobach opublikowali w 2007 roku badanie testujące, czy efekty placebo mogą również obejmować wpływy retrokauzalne (odwrócone w czasie). Wyniki sugerowały, że kompleksowe modele wyjaśniające efekty placebo mogą wymagać uwzględnienia wpływów retrokauzalnych.

Efekty te były później replikowane przez innych badaczy, co – zdaniem zwolenników Radina – świadczy o realności zjawiska. Sceptycy wskazują natomiast na problemy metodologiczne, m.in. kwestię wielokrotnego testowania i możliwość wystąpienia fałszywie dodatnich wyników.

Publikacje – dorobek naukowy i popularnonaukowy

Artykuły naukowe

Radin jest autorem lub współautorem ponad 350 artykułów naukowych, technicznych i popularnych. Ponad 180 z nich to artykuły naukowe publikowane w recenzowanych czasopismach. Jego prace ukazywały się m.in. w:

Foundations of Physics

PLOS One

PNAS Nexus

Nature Translational Psychiatry

Frontiers in Human Neuroscience

Psychological Bulletin

Brain and Cognition

Psychology of Consciousness

Pełni również funkcję recenzenta dla 25 czasopism z zakresu od fizyki po psychologię.

Wśród najnowszych publikacji (2025–2026) znajdują się m.in.:

Observer influence on quantum interference: Testing the von Neumann-Wigner consciousness-collapse theory (Physics Essays, 2025)

New Year's Eve as a case study in experimental metaphysics: Exploring global consciousness in random physical systems (Journal of Scientific Exploration, 2025)

Independent replication of an "excess correlation" effect in pH between isolated beakers of water (Journal of Biophysical Chemistry, 2025)

Excess Correlation in pH between Magnetically Stimulated Beakers of Water: A Preregistered Replication (Journal of Biophysical Chemistry, 2026)

Książki

Radin jest autorem pięciu książek, które zostały przetłumaczone na 16 języków:

1. The Conscious Universe (1997) – bestseller nr 1 w kategorii parapsychologia na Amazonie.

Książka zdobyła nagrodę Scientific and Medical Network Book Award w 1997 roku oraz Best Book Award od The Anomalist. Przetłumaczona na osiem języków

Entangled Minds: Extrasensory Experiences in a Quantum Reality (2006) – książka, w której Radin argumentuje, że ludzkie umysły mogą być ze sobą splątane w podobny sposób, w jaki splątane są cząstki kwantowe. Została uznana przez Times of India za jedną z ośmiu książek, „które zmienią sposób, w jaki patrzysz na wszechświat” (2024).

Supernormal (2013) – zdobywca Silver Nautilus Book Award w 2014 roku.

Real Magic: Ancient Wisdom, Modern Science, and a Guide to the Secret Power of the Universe (2018) – bestseller.

The Science of Magic (2025) – najnowsza książka, która zdobyła nagrodę Scientific and Medical Network Book Award w 2025 roku.

Radin został zaprezentowany w artykule New York Times Magazine z 1996 roku. Występował w dziesiątkach programów telewizyjnych na całym świecie. Jego wystąpienia na YouTube osiągnęły ponad milion wyświetleń.

Fizyka kwantowa a parapsychologia – próby połączenia

Kwantowe podstawy świadomości?

Jednym z najważniejszych wątków w twórczości Radina jest próba znalezienia fizycznego (kwantowego) wyjaśnienia dla zjawisk parapsychologicznych. W swojej książce Entangled Minds argumentuje, że ludzkie umysły mogą być ze sobą splątane w podobny sposób, w jaki splątane są cząstki kwantowe.

Radin wskazuje, że niektórzy naukowcy sugerują, iż niezwykły stopień koherencji przejawiany przez systemy żywe może w fundamentalny sposób zależeć od efektów kwantowych, takich jak splątanie. Inni proponują, że świadoma świadomość jest powodowana lub związana w ważny sposób ze splątanymi cząsteczkami w mózgu. Niektórzy idą jeszcze dalej, sugerując, że cały wszechświat jest pojedynczym, samo-splątanym obiektem.

Eksperymenty z podwójną szczeliną

Jednym z najsłynniejszych eksperymentów kwantowych w dorobku Radina są badania z układem optycznym podwójnej szczeliny (double-slit). Eksperymenty te miały na celu sprawdzenie możliwej roli świadomości w kolapsie funkcji falowej.

W sześciu eksperymentach wykorzystano aparaturę z pojedynczym fotonem do przetestowania koncepcji von Neumanna, zgodnie z którą funkcja falowa jest „zapadana” przez to, co nazwał on interakcją psychofizyczną. Uczestnicy skupiali swoją uwagę na lub z dala od szczelin w układzie optycznym, aby sprawdzić, czy wzór interferencyjny zostanie zmieniony. Zbierano dane od 25 osób w indywidualnych sesjach trwających pół godziny; każda osoba powtarzała test dziesięć razy, co dało łącznie 250 planowanych sesji.

Stosunek mocy spektralnej wzoru interferencyjnego dla podwójnej szczeliny do mocy dla pojedynczej szczeliny był przewidywany jako malejący, gdy uwaga była kierowana w stronę układu.

Eksperymenty te spotkały się z krytyką, m.in. ze strony Massimiliana Sassoliego De Bianchi, który opublikował komentarz w Physics Essays. Krytycy wskazywali, że pomiary kwantowe są procesami fizycznymi i nie wymagają odwoływania się do świadomości.

Mimo to Radin kontynuuje badania w tym obszarze. W 2025 roku opublikował artykuł Observer influence on quantum interference: Testing the von Neumann-Wigner consciousness-collapse theory, który stanowi kontynuację tej linii badawczej.

Eksperymenty z fotonami splątanymi

Radin badał również możliwe interakcje psychofizyczne z kwantowo splątanymi fotonami. Cztery badania laboratoryjne oraz eksperyment internetowy eksplorowały interakcje umysł–materia z wykorzystaniem splątanych fotonów.

Krytyka kwantowych interpretacji

Należy odnotować, że wiele środowisk naukowych podchodzi z dużą rezerwą do łączenia fizyki kwantowej z parapsychologią. Charles Tart, wybitny badacz świadomości, zauważył, że koncepcje fizyki kwantowej są wyzwaniem nawet dla wybitnych uczonych, takich jak on sam, którzy mają zaawansowaną wiedzę z fizyki. Tart zasugerował, że prevailing views on quantum physics yield quantum processes that do not readily compare with transpersonal experiences. Zalecił, aby autorzy unikali terminów zbyt swobodnie łączących fizykę kwantową ze zjawiskami świadomości.

Z drugiej strony Tart uznał książkę Radina Entangled Minds za „najlepsze opracowanie możliwych relacji między fizyką kwantową a parapsychologią, jakie znam”. Przyznał, że Radin przekonująco argumentuje, iż newtonowski, klasyczny wszechświat, który w zasadzie wyklucza zjawiska psi, jest tak naprawdę tylko szczególnym przypadkiem większej rzeczywistości fizycznej, w której zjawiska psi mogłyby mieć swoje miejsce.

Dla naukowców badających powiązania miedzy nowym paradygnmatem fizyki i świadomosci takich jak dr Amit Goswami badania Radina są inspiracją do wytyczania nowych

Krytyka i kontrowersje

Zarzuty metodologiczne

Badania Radina – jak cała parapsychologia – spotykają się z systematyczną krytyką. Główne zarzuty dotyczą:

1. Efektu doboru publikacji – krytycy wskazują, że meta-analizy Radina i Nelsona mogą być zniekształcone przez publikowanie tylko pozytywnych wyników. Choć należy zaznaczyć, że ten zarzut mozna postawić większości badaniom.

Problemów statystycznych – niektórzy statystycy argumentują, że po uwzględnieniu efektów selekcyjnych i losowych, efekt przestaje być istotny.

1. Braku teorii – nawet jeśli efekty są realne, parapsychologia nie oferuje spójnego mechanizmu wyjaśniającego, w jaki sposób umysł miałby oddziaływać na materię.

2. Replikowalności – mimo że Radin wskazuje na liczne replikacje, sceptycy podnoszą, że wiele z nich nie zostało przeprowadzonych z odpowiednim rygorem metodologicznym.

Odpowiedź Radina

Radin nie unika krytyki. W swoich książkach i wystąpieniach konsekwentnie wskazuje na:

Dowody empiryczne – twierdzi, że zebrane dane z tysięcy kontrolowanych eksperymentów laboratoryjnych stanowią solidną podstawę do uznania niektórych zjawisk psychicznych za rzeczywiste.

Priorytet danych nad teorią – podkreśla, że w nauce to dane empiryczne mają pierwszeństwo przed teoriami, nawet jeśli teorie są niekompletne. Najpierw należy dokładnie zbadać zjawiska, a dopiero stworzyć propozycję nowej teorii.

Replikacje – wskazuje, że wiele z jego eksperymentów (np. presentiment) zostało zreplikowanych przez innych badaczy.

Niezależnie od oceny jego badań, Radin jest postacią, której nie można zignorować. Jego publikacje ukazują się w renomowanych czasopismach, był recenzentem dla 25 czasopism, a jego książki zdobywały nagrody. Jak zauważa Psi Encyclopedia: „Krytycy kwestionują jego rozumowanie statystyczne i interpretacje, ale przychylni naukowcy traktują jego pracę jako poważny program empiryczny”.

Dean Radin to postać fascynująca i kontrowersyjna – naukowiec z jednej strony zakorzeniony w najlepszych tradycjach inżynierii i fizyki, z drugiej zaś badacz zjawisk, które dla głównego nurtu nauki pozostają na pograniczu herezji.

Jego eksperymenty z generatorami liczb losowych, obejmujące zarówno badania laboratoryjne, jak i globalny projekt monitorowania świadomości zbiorowej, dostarczają intrygujących danych, które – niezależnie od ostatecznej interpretacji – zmuszają do refleksji nad naturą świadomości i jej związkiem z rzeczywistością fizyczną.

Próby łączenia parapsychologii z fizyką kwantową, choć spotykają się z krytyką, otwierają nowe perspektywy teoretyczne i inspirują do dalszych badań. Jak zauważył Charles Tart, newtonowski wszechświat, który wydaje się wykluczać zjawiska psi, może być tylko szczególnym przypadkiem większej rzeczywistości.

Dla psychotroników i parapsychologów Radin pozostaje jednym z najważniejszych współczesnych badaczy – kimś, kto nie boi się stawiać trudnych pytań i szukać odpowiedzi tam, gdzie inni się poddają. Dla sceptyków – przykładem naukowca, który przekracza granice zdrowego rozsądku. Dla wszystkich – przypomnieniem, że nauka to nie zbiór dogmatów, ale nieustanne poszukiwanie prawdy, nawet jeśli ta prawda okazuje się niewygodna.

Jak powiedział niegdyś Radin, powołując się na empiryczne dowody: „dane zawsze mają pierwszeństwo”. A dane z jego eksperymentów – niezależnie od tego, jak je zinterpretujemy – pozostają wyzwaniem dla naszego rozumienia rzeczywistości.

Bibliografia

1. Psi Encyclopedia – Dean Radin

Dean Radin – oficjalna strona internetowa (bio)

Dean Radin – publikacje naukowe

Dean Radin – książki i biografia wydawcy

Radin, D. & Nelson, R. – meta-analizy eksperymentów RNG

Radin, D. & Atwater, F.H. – Exploratory Evidence for Correlations between Entrained Mental Coherence and Random Physical Systems

Global Consciousness Project – opis i wyniki

Radin, D., Delorme, A. & Michel, L. – eksperymenty z podwójną szczeliną

Tart, C. – ocena książki Entangled Minds